پنجشنبه بيست و سوم آبان 1398 - 2019/Nov/14
logo-samandehi
بررسی بیمه سیل در ایران و سایر کشورهای منتخب
خلاصه مدیریتی

طرح پژوهشی "بررسی بیمه سیل در ایران و سایر کشورهای منتخب" یکی از ضروریات مورد نیاز صنعت بیمه در ایران است. در گذشته مطالعات و پژوهش‌های اندکی در زمینه بیمه سیل صورت گرفته است. اهمیت توجه به بیمه سیل از آنجا است که خسارات سیل‌های رخ داده در ایران قابل توجه است و سال به سال نیز به شکل قابل توجهی به مقدار آن افزوده می‌شود. برای مثال سیل‌های سال 2017 در ایران به نقل از پایگاه داده فجایع طبیعی بین‌المللی در ابعادی بیش از 40 هزار کیلومتر مربع رخ داده که منجر به مرگ 60 نفر شده و خساراتی معادل 388 میلیون دلار ایجاد کرده است. از میان خسارات وارد شده هیچ خسارتی تحت پوشش بیمه نبوده است. در ایران سیل دارای بیمه‌نامه اختصاصی نیست و ذیل بیمه‌نامه آتش‌سوزی، به درخواست بیمه‌گذار، خسارات ناشی از سیل به تعهدات بیمه‌نامه به‌عنوان خطر اضافی و با پرداخت حق‌بیمه اضافی افزوده می‌شود.
هدف از اجرای این طرح مطالعه و الگوبرداری از تجربیات کشورهای پیشرو در زمینه بیمه سیل می‌باشد. بررسی تجربه کشورهای مختلف در خصوص بازار بیمه سیل از آن جهت اهمیت دارد که می‌تواند راه‌گشای سیاست‌گذاری در بازار بیمه ایران باشد. تعیین نقش مناسب برای دولت، ایجاد حمایت‌های لازم برای شرکت‌های بیمه‌ای بخش خصوصی و مشخص کردن شرایط عمومی بیمه‌نامه ‌سیل از جمله مسائلی هستند که در کشورهای مختلف باید بررسی شوند. از این رو در این پژوهش برآنیم تا به مطالعه و بررسی برنامه‌های بیمه سیل در پنج کشور امریکا، بریتانیا، فرانسه، استرالیا و آلمان که در زمینه بیمه در حوزه سیل پیشرو هستند، بپردازیم.
طرح حاضر در 5 بخش تنظیم شده است:
در بخش اول کلیاتی در خصوص طرح، ازجمله مراحل انجام طرح و اهداف مطرح شده است. در بخش دوم مبانی نظری در خصوص سیل شرح داده شده است. در این بخش توضیحاتی در خصوص تعریف سیل، انواع سیل، عوامل پیدایش سیل، مدیریت سیل، بیمه سیل، چالش‌ها و اصول بیمه سیل و نقش دولت در بیمه سیل بیان شده است. به‌طور کلی سیل عموماً در مقیاس بزرگ و وسعت جغرافیایی زیاد رخ می‌دهد و به لحاظ مالی خسارات مستقیم و غیر مستقیم زیادی بر ساکنان مناطق در معرض سیل وارد می‌کند. به‌علاوه دارای اثرات منفی بر تولید و اقتصاد خصوصاً محصولات کشاورزی است که می‌تواند باعث شود تا آثار سیل بسیار دامنه‌دار شود. شیوه‌های مختلفی برای مقابله با سیل وجود دارد. اقدامات سازه‌ای شامل ایجاد زیرساخت‌های مهندسی و عمرانی برای مقابله با سیل، ایجاد سیل‌شکن‌ها یا افزایش ظرفیت رودخانه‌ها و آبراه‌ها که همگی با هزینه‌های بالا قابل انجام است. اما اقدامات غیرسازه‌ای از جمله اقداماتی است که با هزینه کمتر اما با برنامه‌ریزی درست قابل انجام است. برای مثال مدیریت کاربری اراضی، سامانه هشدار سیل و ... از این جمله‌اند. یکی از این اقدامات غیرسازه‌ای معرفی بیمه سیل است. بیمه سیل یکی از ابزارهای به اشتراک گذاشتن ریسک بین افرادی است که در معرض خطر سیل قرار دارند تا در هزینه‌های مدیریت سیل مشارکت داشته باشند که این امر با پخش شدن هزینه‌ها در زمان و در جمعیت خطرپذیر صورت می‌گیرد. برقراری بیمه سیل مستلزم استقرار یک سیستم عادلانه با حداقل هزینه‌های جانبی است. با این حال این روش برای به اجرا در آمدن لازم است شرایط پنج‌گانه‌ای را تأمین کند. این شرایط پنج‌گانه عبارت‌اند از همبستگی،‌ ارزیابی ریسک، پایداری اقتصادی، تصادفی بودن و تشابه خطرات.
در بخش سوم به بررسی روند بلایای طبیعی در جهان و قاره‌های مختلف پرداخته شده است. بررسی‌های صورت گرفته طی بازه زمانی 1980 تا 2018 نشان می‌دهد که بیشترین فراوانی در بین انواع بلایای طبیعی در جهان مختص سیل می‌باشد. همچنین در این بخش روند سیل در کشورهای مختلف و ایران بررسی شده است که ایران در بین 189 کشور از نظر سیل‌خیزی رتبه دوازدهم را به خود اختصاص داده است و سیل‌خیزترین کشورها به ترتیب چین، هند، اندونزی و امریکا می‌باشند.
در بخش چهارم طی مطالعه تطبیقی صورت گرفته، طرح‌های بیمه سیل در کشورهای منتخب بررسی شده‌اند. بررسی‌ها نشان می‌دهد که سطح توسعه بازار بیمه سیل در کشورهای مختلف متفاوت است. در برخی کشورها بخش خصوصی توانمندتر از برخی کشورهای دیگر است و در برخی کشورها دخالت دولت بیشتر از سایر کشورها است و میزان دخالت مستقل از توسعه بازار بیمه سیل می‌باشد. بیمه سیل به اشکال مختلف در کشورهای مختلف ارائه شده است. بیمه‌نامه ممکن است به‌صورت مستقل ارائه شود یا به‌ صورت پوشش اضافی در بیمه‌نامه اصلی با سایر خطرات، یا از طرف دولت کمک برای جبران خسارت‌ها انجام گیرد و یا متکی بر مکانیزم بازار باشد.
مطالعات نشان می‌دهد که برای ارائه بیمه سیل رویکردهای متنوعی می‌تواند کارساز باشد: در برخی کشورها پوشش جامع و اجباری سیل به‌طور متمرکز ارائه شده است؛ در برخی کشورهای دیگر، بیمه سیل به‌عنوان یک گزینه اختیاری ارائه می‌شود؛ با توجه به اینکه بیمه سیل در بسیاری از کشورها، بازار مخصوص به خود را یافته و شناخت هر بازاری از طریق مشخصه‌های آن امکان‌پذیر است، در این طرح سعی شده است که مشخصه‌های بازار بیمه سیل در کشورهای پیشرو در بیمه سیل بررسی و شناسایی شوند. از جمله مسائل و سؤالاتی که در بازار هر کشور بررسی می‌شوند و بررسی آن اهمیت دارد عبارت‌اند از نقش بخش خصوصی و دولتی در این بازار، طراحی انتخاب (از جمله اجباری یا اختیاری بودن بیمه، تعیین قیمت و ... )، ارتباط بین بیمه و تلاش‌های کاهنده ریسک و سایر مشخصه‌هایی که تفاوت‌ها و شباهت‌ها را در بین کشورهای مختلف توضیح می‌دهد.
در جدول زیر مشخصات و ویژگی‌های بازار بیمه سیل در بیست و چهار کشور منتخب به طور اجمالی بررسی شده است. همانطور که مشاهده می‌شود:
- در اکثر کشورهای بررسی شده، بخش خصوصی به ‌عنوان بیمه‌گر اصلی نقش بازی می‌کند؛ اگرچه بیمه سیل می‌تواند به‌صورت کاملاً خصوصی و یا کاملاً دولتی باشد با این حال عملاً، بیشتر راه‌حل‌ها شامل برخی تلاش‌های مشارکتی و همکاری بین بخش‌های خصوصی و دولتی است و موفقیت بیمه سیل بستگی به مشارکت دولت و صنعت بیمه خصوصی دارد.
- در چهار کشور آلمان، فرانسه، نروژ و بریتانیا، بخش خصوصی فعالیت اتکایی هم انجام می‌دهند؛ از آنجا که بخش خصوصی در برخی از کشورها تخصص و ظرفیت لازم را برای بیمه نمودن خطرات فاجعه‌آمیز دارا می‌باشند، دولت‌ها نیز می‌توانند نیازهای بیمه‌ای خود را از بخش خصوصی خریداری کنند. این امر بخش دولتی را قادر می‌سازد هزینه‌های فاجعه را قبل از وقوع فاجعه تأمین کند.
- از بیست و چهار کشور منتخب در چهارده کشور، سیل به صورت اختیاری تحت پوشش قرار می‌گیرد؛ اگرچه بیمه اجباری مزایای متعددی از جمله افزایش ضریب نفوذ و کاهش انتخاب نامساعد یا کژگزینی را دارد اما با این حال برخی موانع از جمله این‌که آیا تعهد و الزام برای حفاظت از خود فرد، قانونی است یا خیر و یا این که دولت قادر به ملزم کردن افراد برای عملی بر خلاف میل و اراده افراد جامعه می‌باشد یا خیر وجود دارد.
الزام به اجبار می‌تواند معطوف به سمت عرضه نیز باشد، یعنی شرایطی که شرکت‌های بیمه ملزم به ارائه بیمه می‌باشند؛ فرآیندی که در بلژیک، اسپانیا، نروژ و سوئیس انجام می‌شود.
- در بین کشورهای مورد مطالعه به جز سه کشور آمریکا، مکزیک و بریتانیا، حق بیمه به دلایل متعددی از جمله عدم دسترسی به نقشه‌های دقیق پهنه‌بندی سیل، به عنوان بزرگ‌ترین محدودیت و مانع، پیشروی بیمه‌گران برای تعیین حق بیمه مبتنی بر ریسک، بی‌ارتباط با ریسک، به صورت جزئی مبتنی بر ریسک یا به صورت یارانه‌ای مشخص شده‌اند.

در بخش پنجم نیز پیشنهاداتی در زمینه بیمه سیل مطرح شده است. در حالی‌که مطالعات موردی کشورهای مختلف نشان می‌دهد که امکان بیمه نمودن سیل وجود دارد، اما هنوز هم پتانسیل برای بهبود وضعیت بیمه سیل وجود دارد. از آنجائی‌که پیشگیری از خطر و انتقال خطر روش‌های مختلفی دارد و بازیگران زیادی در آن دخالت دارند، مهم‌ترین و مؤثرترین طرح‌های بیمه سیل، آن برنامه‌ای است که در آن ارتباط فعال و مداوم بین صنعت بیمه و سازمان‌های دولتی مربوطه برای مقابله با سیل وجود داشته باشد. با وجود اینکه بخش خصوصی در کشورهای توسعه‌یافته نقش مهمی در ارائه بیمه‌نامه سیل بازی می‌کند اما در کل مشاهده می‌شود که بسیاری از شرکت‌های خصوصی تمایلی به معرفی بیمه سیل ندارند چرا که نا اطمینانی و نوسان در آن بسیار بالا است. به همین خاطر دولت‌ها در سایر کشورها نقش مهمی در ارائه بیمه سیل دارند. برخی اقدامات دولت در زمینه بیمه سیل شامل حمایت از بیمه‌گران از طریق ایجاد بسترهای اطلاعاتی از جمله نقشه خطر سیل، ایجاد مشارکت عمومی در زمینه سرمایه‌گذاری در بیمه سیل و تنظیم‌گری بازار بیمه سیل می‌باشد. بنابراین موفقیت بیمه سیل بستگی به مشارکت دولت و بخش خصوصی صنعت بیمه دارد.
اگر پوشش بیمه مبتنی بر ریسک ارائه شود، برنامه بیمه‌های اجباری عادلانه‌تر خواهند بود، زیرا افرادی که دارای ریسک سیل پایین‌تری هستند، برای پوشش سیل هزینه کمتری پرداخت می‌کنند، در حالی‌که کسانی که با خطر سیل بالاتری مواجه هستند قیمت‌های بیشتری پرداخت خواهند کرد.
از روش‌های مختلف موجود در کشورهای سراسر جهان، رویکرد انگلستان برای بیمه سیل یکی از بهترین نمونه‌هایی از مشارکت مؤثر است که مسئولیت‌های بین صنعت بیمه، دولت و افراد به وضوح تعریف شده است. با این حال، سیستم‌های اختیاری تنها در صورتی کار می‌کنند که اطلاعات دقیق در مورد خطر سیل در دسترس باشد و حق بیمه برای ریسک‌های بالا برآورد شود. هزینه بالای بیمه سیل در مناطق با ریسک بالا، انگیزه کمی به مالکان املاک برای خرید بیمه سیل می‌دهد. از سوی دیگر، افرادی که در معرض ریسک کم قرار دارند، حق بیمه بسیار کمی پرداخت می‌کنند بنابراین هر صاحب ملکی می‌تواند به راحتی آن را خریداری کند.
با توجه به تجربه کشورها و سیستم‌های مختلف بیمه سیل در آن‌ها، برای طراحی بیمه سیل در ایران باید به این سؤالات پاسخ داده شود. این‌که بیمه سیل خصوصی باشد یا دولتی، اختیاری باشد یا اجباری، حق بیمه آن مبتنی بر ریسک باشد یا یکنواخت. در کشورهایی که بازار بیمه سیل به اندازه کافی توسعه نیافته است دولت می‌بایست نقش فعال‌تری داشته باشد، لذا پیشنهاد می‌شود طراحی و اجرای بیمه سیل در ایران توسط بخش دولتی صورت گیرد چرا که این پوشش بیمه‌ای بدون برنامه کمک‌های دولتی امکان‌پذیر نمی‌باشد.
در رابطه با اجباری بودن بیمه سیل، به نظر می‌رسد به دلیل وجود اطلاعات نامتقارن بین بیمه‌گر و بیمه‌گذار و همچنین عدم لحاظ ریسک سیل در تصمیمات ساکنین مناطق در معرض خطر سیل، اجباری بودن بیمه سیل برای مناطق با ریسک بالا از طریق بیمه‌نامه‌های مستقل باعث می‌شود هم پدیده انتخاب نادرست رخ ندهد و هم انتخاب‌ها و تخصیص منابع به شکل بهینه‌تری صورت گیرد. در صورت تهیه نقشه ملی ریسک سیل توسط دولت، امکان برقراری حق بیمه مبتنی بر سیل امکان‌پذیر است در غیر اینصورت، نرخ حق بیمه یکنواخت باعث می‌شود بخشی از ریسک‌های منطقه‌ای توسط منطقه دیگر پوشش داده شود و این موجب انحراف از وضعیت بهینه می‌شود.
البته شایان ذکر است در خرداد ماه سال 1395 لایحه تأسیس صندوق همگانی بیمه حوادث طبیعی در مجلس شورای اسلامی وصول شد و نهایتاً پس از برخی کش و قوس با شورای نگهبان دو مرحله به تصویب مجلس شورای اسلامی قرار گرفت و در مرحله دوم برخی ایرادات و مغایرت‌ها با قانون اساسی توسط شورای نگهبان در آبان ماه 1395 گرفته شد که به نظر می‌رسد رفع شده است که با شروع به فعالیت صندوق مزبور، پوشش تکمیلی برای بیمه سیل توسط شرکت‌های خصوصی بیمه‌گر اهمیت بسیاری خواهد یافت.


دریافت کامل فایل طرح در قالب PDF (حجم : 4.67 مگابايت)


این طرح تاکنون: 100مرتبه دانلود شده است.
 



بازگشت





  
کلیه حقوق این پايگاه متعلق به پژوهشكده بيمه وابسته به بیمه مرکزی جمهوري اسلامي ايران بوده و استفاده از مطالب آن با ذکر منبع بلامانع است