چکیده 
افزایش امید زندگی در دهه‌های اخیر یکی از مهم‌ترین دستاوردهای توسعه انسانی در ایران و جهان بوده است، اما این شاخص به‌تنهایی کیفیت سال‌های افزوده‌شده به عمر را نشان نمی‌دهد. این پژوهش با تمرکز بر شاخص امید زندگی سالم به بررسی هم‌زمان کمیت و کیفیت طول عمر و کاربرد آن در صنعت بیمه پرداخته است. نتایج نشان می‌دهد اگرچه امید زندگی در ایران طی سه دهه گذشته روندی صعودی و سریع‌تر از میانگین جهانی و منطقه‌ای داشته، اما رشد امید زندگی سالم با آهنگی کندتر رخ داده است. به‌دنبال این روند، شکاف بین امید زندگی و امید زندگی سالم افزایش یافته و از حدود ۱۰ سال در دهه ۱۳۷۰، به بیش از ۱۲ سال در سال‌های اخیر رسیده است؛ موضوعی که بیانگر گسترش سال‌های زندگی همراه با بیماری و ناتوانی است. تحلیل‌های جنسیتی در ایران نشان می‌دهد زنان همواره امید زندگی بالاتری نسبت به مردان دارند، اما فاصله بین امید زندگی و امید زندگی سالم در زنان بیشتر است؛ به این معنا که زنان سال‌های بیشتری از سالمندی را با بیماری‌های مزمن سپری می‌کنند. مردان اگرچه عمر کوتاه‌تری دارند، اما شروع دوره بیماری در آنان در سنین پایین‌تری رخ می‌دهد که پیامدهای مهمی برای بیمه‌های درمان و ازکارافتادگی دارد. همچنین شاخص امید زندگی سالم در سن ۶۰ سالگی روندی افزایشی داشته، اما رشد آن به اندازه افزایش طول عمر در این سن نبوده است، که نشان‌دهنده طولانی‌تر شدن دوره نیاز به مراقبت‌های درمانی و حمایتی در سالمندان است. مقایسه ایران با جهان و منطقه نشان می‌دهد سطح امید زندگی سالم در ایران بالاتر است، اما هم‌زمان شکاف سال‌های ناسالم نیز در حال افزایش است. داده‌های بار جهانی بیماری‌ها نیز این یافته را تأیید می‌کند؛ به عبارت دیگر، بار ناتوانی ناشی از بیماری‌های غیرواگیر، به‌ویژه دیابت و بیماری‌های قلبی– عروقی، طی سه دهه گذشته رشد چشمگیری داشته، در حالی که بیماری‌های عفونی (به‌جز جهش مقطعی عفونت‌های تنفسی در دوره همه‌گیری) روندی کاهشی داشته‌اند. این گذار اپیدمیولوژیک به معنای افزایش طول دوره زندگی با بیماری‌های مزمن و هزینه‌بر است. در بخش کاربردی، پژوهش نشان می‌دهد استفاده از امید زندگی سالم در مدل‌های چندحالتی بیم سنجی می‌تواند برآورد دقیق‌تری از تعهدات بلندمدت بیمه‌های عمر، درمان و مراقبت ارائه دهد. نوآوری اصلی تحقیق، پیشنهاد استفاده از الگوریتم‌های هوش مصنوعی برای پیش‌بینی روندهای آینده امید زندگی سالم است؛ رویکردی که امکان مدل‌سازی روابط پیچیده عوامل اجتماعی، رفتاری و محیطی را فراهم می‌کند. در مجموع، یافته‌ها نشان می‌دهد تداوم افزایش شکاف بین طول عمر و طول عمر سالم، در صورت بی‌توجهی در محاسبات بیمه‌ای، می‌تواند منجر به کم‌برآوردی ریسک و تهدید پایداری مالی شرکت‌های بیمه شود. 

واژگان کلیدی: امید زندگی، امید زندگی سالم، بیمه، مرگ و میر.