خلاصه مدیریتی
تغییر اقلیم یا تغییر آبوهوا به معنای هرگونه تغییر مشخص در الگوهای مورد انتظار برای وضعیت میانگین آبوهوایی است که در طولانیمدت در یک منطقه خاص یا برای کل اقلیم جهان، رخ میدهد.
در آینده، بـسیاري از جنبههای عملکـرد صـنعت بیمـه، تحت تأثیر تغییر اقلیم قرار خواهند گرفت. صنعت بیمه در تشخیص مشکلات ناشی از تغییر اقلیم براي جامعه، خانوارها و کسبوکار داراي منـافع آشکار اقتصادي و راهبردي است. همچنین این صنعت باید در مواجهه با ریسکهای اقلیمـی در حال تغییر و نوظهور، از جامعه پشتیبانی کرده و در برابر پیامدهاي فزاینده این ریسکها واکـنش و سـازگاري مناسب نشان دهد. خبر خوب این است که سران بزرگترین شرکتهای بیمه دنیا، تغییر اقلیم را بهعنوان اولین ارجحیت خود در بلندمدت تعیین کردهاند.
پژوهشها نشان میدهند که حدود ۹۰ درصد از بلایای طبیعی جهان در ارتباط با عوامل اقلیمی بوده و در میان آنها، طوفانها بعد از سیل (۳۵ درصد)، حدود ۳۰ درصد از سهم این بلایا را به خود اختصاص میدهد (سازمان هواشناسی، ۱۳۸۵). طوفان به آشفتگی شدید جوی و اختلال شدید هوا گفته میشود که براثر حرکت شدید باد و در جریان دو جبههی هوای سرد و گرم تولید میشود.
این گزارش به بررسی رخداد طوفان در جهان و ایران با رویکرد مدیریت ریسک تغییر اقلیم در صنعت بیمه پرداخته است. در بخش اول تغییر اقلیم و ضرورت توجه به مباحث تغییر اقلیم در صنعت بیمه، همچنین عوامل مؤثر بر تغییر اقلیم و فرصتها و چالشهای تغییر اقلیم برای صنعت بیمه بررسی شده است. در بخش دوم به بررسی و معرفی انواع طوفانها و خسارات ناشی از آنها و روابط و اثرات متقابل میان مخاطرات طبیعی و خسارات اقتصادی ناشی از بلایای طبیعی با ارائه آمار و اطلاعات از ایران و جهان پرداخته شده است. بررسی اثرات تغییر اقلیم برشدت و فراوانی طوفانها بهویژه طوفانهای رایج در کشور ازجمله گردوغبار و شرایط محتمل آنها در آینده در بخش سوم صورت گرفته است و در بخش چهارم به بررسی انواع بیمههای طوفان و نتیجهگیری پرداخته شده است.
تغییر اقلیم، ریسکهای جدید و در کنار آن فرصتهای جدیدي نیز براي صنعت بیمه به همراه دارد، اگرچه این امر در کشورهاي توسعهیافته و درحالتوسعه با یکدیگر متفـاوت اسـت. لازم است صـنعت بیمـه تغییـر اقلـیم را بهعنوان تهدیدي که تأثیر سختی بر کل اقتصاد اجتماعی جهان خواهد گذاشت، بهحساب آورد. صنعت بیمه براي اجرایی کردن تمامی اهداف خود، نیازمنـد عرضه محصولات و خدماتی با کیفیت بالا به مشتریان است؛ به صورتی که کیفیت این عوامل همراه با افـزایش تغییر اقلیم در آینده کاهش نیابد. براي پایبندي به این تعهد، صنعت بیمه لازم است: روشهای ارزیابی و تحلیل ریسک را تصحیح کند؛ از ضوابط و شرایط مناسبی براي بیمه استفاده کند، محصولات و خدمات جدیدي جهت مواجه با ریسکهای نوظهور ایجاد کند؛ به تلاشهای خود جهت ارتقاي خدمات تصفیه خسارت ادامه دهد؛ عملکرد مشاورهای خود در مورد پیشگیري و کاهش ریسک را تقویت کند، دانش و تخصص خود را با جامعه تقسیم کند. شرکتهای بیمه بهعنوان سرمایهگذاران نهادي به شکلهای مختلف قادر به همکـاري با جامعه هستند. ارتقاي فعالیتهایی در راستاي راهبرد کاهش تغییر اقلیم از طریق تأمین مالی یا سرمایهگذاری در پروژههای انرژي پاك یک فعالیت بسیار ضروري است. از دیدگاه بیمه، لازم اسـت مخـاطرات ویـژه مربـوط بـه جـو در سـطح محلـی تعیـین، اندازهگیری و اولویتبندی شوند. صنعت بیمه نهتنها باید نسبت به محیط در حال تغییر واکـنش نـشان دهـد، بلکه باید در رفتارهاي خود نیز نگاهی روبهجلو داشته و عرصه مدیریت مرسوم خود را که بر اساس ارزش اقتصادي است، وسعت بخشد. انگیزه مستقر در این راهبرد پیش فعال، بهبود رقابت و دستیابی به فرصتهای جدید کسبوکار است. همکاریهای قدرتمندتر اقلیمی براي منافع جامعه جهانی، کـشور، محـل و منطقـه ضـروري اسـت. یـک هدف مشترك و یک همکاري اقلیمی قدرتمندتر میتواند قطعاً باعث ارتقاي امکانات صنعت بیمه و دولتها براي همکاریهای مشترك در فعالیتهای اقلیمی شود.
مروري بر تاریخ ایران و حوادث طبیعی رخداده در سدههاي اخير نشان میدهد که ایران يكي از 10 كشور بلاخيز دنيا است. از 41 نوع حادثه طبيعي شناختهشده در جهان، 31 نوع آن در ايران مشاهده شده است و 90 درصد جمعيت كشور در معرض خطرات ناشي از حوادث طبيعي هستند. گرمایش جهانی ناشی از افزایش انتشار گازهای گلخانهای و تغییر کاربری اراضی، موجب تغییرات آشکار در اقلیم ایران ازجمله افزایش دما، افزایش مخاطرات جوی اقلیمی و کاهش بارش در دو دهه اخیر شده است. در پنجاه سال اخیر (1398-1347) میانگین دمای کشور با شیب حدود 4/0 درجه بر دهه افزایش یافته است. در برخی ایستگاههای کشور، نرخ افزايشي دمای حداقل تا 4 برابر بیش از نرخ افزایشی دماي حداکثر ثبت شده است. این وضعیت در کلانشهرهای رو به توسعه چون تهران، اصفهان و شيراز به سبب شکلگیری پدیده جزیره گرمایی، بارزتر است. تغییرات بارش در دوره موردبررسی نشان از کاهش آن با شیب 1.1 میلیمتر بر دهه میباشد. بارش در شمال غرب و غرب کشور به شکل معنیداری کاهشیافته است. افزون بر این، تبخیر و تعرق پتانسیل (نیاز آبی بالقوه) با شیب 5.4 میلیمتر بر دهه افزایشیافته است. همچنین سهم بارش برف به مقدار 10 درصد کاهشیافته است.
بر اساس بررسیها سه نوع طوفان در کشور با توجه به وضعیت جغرافیایی آن بیشتر رخ میدهد که شامل طوفانهای گردوغبار، طوفانهای تندری و طوفانهای دریایی است. به همین منظور در این پژوهش بیشتر به بررسی این طوفانها در کشور و اثرات احتمالی تغییرات اقلیمی برشدت و فراوانی آنها و همچنین وضعیت خسارات و بیمههای مرتبط با آنها پرداخته میشود.
طوفانهای گردوغبار یکی از پدیدههای آشنا و رایج در آسمان اغلب شهرهای کشور است که میتواند باعث خطرات جدي محیطی و بهداشتی شود و سبب تأثیرات نامطلوب بر کشاورزي، صنعت، ترافیک و زندگی روزانهی مردم میشود. بر اساس نتایج انتظار میرود طوفانهای شن و گردوغبار، خشکسالی، بیابانزایی و فرسایش باد، همه در آسیای جنوب غربی و بهویژه در کشور ما نیز تا ۲۰۳۰ افزایش یابد. از بین بردن پوشش گیاهی، خشکاندن تالابهای بزرگی همچون هورالعظیم در جنوب غرب عراق، توسعۀ ناپایدار ناشی از جنگ در منطقه، تغییر کاربري اراضی و ... از عوامل انسانی مهمی هستند که زمینه را براي گسترش طوفانهای گردوغباري و آلودگی جو در کشور را فراهم میآورند.
طوفانهای تندری معمولاً یا براثر گرم شدن زیاد سطح زمین در داخل تودههای هوایی و یا در جبهههای هوا بهویژه در جبهۀ سرد به وجود میآیند؛ بنابراین، تندر یا ناشی از توده هواست و یا منشأ جبههای دارد. بهجز قلمرو شمال غرب، نواحی ساحلی خزر و گوشه جنوب شرقی کشور، طوفان تندري در سایر نقاط کشور بهندرت رخ میدهد. همچنین بر اساس نتایج رفتار طوفانهای تندری نیز تغییرات معنیداری یافته است و این تغییرات، مردم، حیوانات، کشاورزی، صنعت، منابع آب و محیطزیست را متأثر ساخته است.
طوفانهای دریایی نیز بر اساس نوع و شدت به بادهاي شرقي، کمفشارهای حارهاي، چرخندهای حارهاي یا طوفانهای حارهای و هاريكنها تقسیم میشوند که بیشتر نواحی جنوبی و جنوب شرقی کشور را در برمیگیرد. بر اساس نتایج حاصل آبوهوای ایران در حال گرم شدن است و تغییر در الگوهای بارش، افزایش سطح آب دریا و ذوب شدن سریع برف و یخ در فصل بهار از نشانههای آن است که میتواند فراوانی این نوع طوفانها در کشور را نیز افزایش دهد.
طبق بررسیهای انجامشده، طوفان شدید با سرعت 103 تا 117 کیلومتر بر ساعت رخ میدهد و با تعداد رخداد کمتر از 3 بار در سال در تمامی استانها بهجز خراسان جنوبی رخداده است. فراوانی رخداد طوفان شدید بین 3تا 6 بار نیز بهصورت کاملاً محدود در استانهای تهران، گیلان، اردبیل، همدان، اصفهان، چهارمحال و بختیاری، خوزستان، هرمزگان و قم رخ داده است. فراوانی رخداد طوفان شدید بیش از 6 بار نیز تنها در استانهای خراسان رضوی، سیستان و بلوچستان، همدان و قزوین وجود داشته است و سایر استانها طوفان شدید با این فراوانی نداشتهاند.
در ایران، بیمه انواع طوفان شامل طوفان، گردباد و تندباد بهعنوان خطرات تبعی بیمهی آتشسوزی ارائه میشود. بیمهگران طوفان را بر مبنای تعریف مندرج در شرایط خصوصی و یا بر مبنای عرف و مقررات علوم هواشناسی تعهد مینمایند.
تغییر اقلیم و تغییرات پیشبینیشده در رویدادهای مرتبط با آبوهوا، عدم قطعیت در ارزیابی ریسک را افزایش میدهد. این تحولات میتواند باعث تغییرات در میزان حقبیمه و یا منجر به تجدید طبقهبندی ریسکهایی با درجه اطمینان بالا شود. چنین تغییراتی باعث افزایش هزینههای بیمه، کند شدن گسترش خدمات مالی در کشورهای درحالتوسعه، کاهش دسترسی به بیمه و گسترش ریسک و افزایش تقاضا برای غرامت بودجه دولتی در پی بروز بلایای طبیعی خواهد شد. در صورت بروز چنین تغییراتی میتوان انتظار داشت نقش نسبی نهادهای دولتی و خصوصی در تأمین منابع بیمه و مدیریت ریسک تغییر کند و صنعت بیمه این پتانسیل را دارد تا جامعهای باثباتتر و مقاومتر در برابر تأثیرات منفی تغییرات اقلیمی خلق کند و تجارتهای جدیدی نیز به وجود آورد.
در واقع هدف اصلی این گزارش، آشنایی با مفاهیم پایه و مقدماتی طوفان و تغییر اقلیم، اثرات تغییر اقلیم بر شدت و فراوانی طوفانها بهویژه طوفانهای رایج در کشور ازجمله گردوغبار و شرایط محتمل آنها در آینده، تکامل مطالعات مرتبط جهت ایجاد نقشههای محلی ریسک به منظور آشکارسازی ریسکهای ناشی از تغییر اقلیم بر شدت و فراوانی طوفان است. در گزارشهای آتی میز تخصصی، مرتبط با حوزه طوفان، در راستای این پژوهش، ابعاد دیگر موضوع ازجمله: استراتژی و راهبرد سایر کشورها در خصوص مدیریت ریسک اثرات تغییر اقلیم بر صنعت بیمه با تمرکز بر طوفان، بررسی محصولات جدید بیمهای مرتبط با طوفان با استفاده از تجربیات سایر کشورها بخصوص کشورهای با شرایط مشابه ایران، استخراج استراتژی و راهکارهای تأثیرگذار مدیریت ریسک تغییر اقلیم (با تأکید بر طوفان) بر صنعت بیمه با شرایط کشور ایران بهمنظور مدیریت و برنامهریزی جهت بیمه مخاطرات ناشی از طوفان بررسی خواهد شد. این گزارش مقدمهای برای گزارشهای آتی مرتبط با طوفان است.